Lakhansingh Katre

*झाडीपट्टीच्या लोकजीवनातील "वाघ" नदी!* ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~         पूर्वीच्या सी.पी.ॲण्ड बेरार मधील झाडीपट्टीच्या अगदी मध्यभागी असणा-या सध्याच्या गोंदिया जिल्ह्याची जीवनदायिनी वाघ नदीचे या भागातील लोकजीवनात अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. वाघ नदीचा उगम सध्याच्या छत्तीसगढ़ राज्यातील असल्याची एक लोकमान्यता असून तिच्या उगमस्थानाजवळच्या एका गावाचे नावच बाघनदी आहे. (हिंदीत वाघ चा उच्चार सहसा बाघ असा केला जातो.)//(या नदीचा उगम गोंदिया जिल्ह्यातील देवरी तालुक्यातील चिचगड परिसरातील वांढरा(डोंगरगाव) येथील टेकड्यांतून झाला असे सुद्धा/अधिकृतरित्या मानले जाते.) बाघनदी हे गाव आजच्या उजाखा (उदारीकरण, जागतिकीकरण, खाजगीकरण) च्या "जमान्या"त  वेगाने शहरीकरणाकडे वाटचाल करत असले तरी वाघ नदीचे ग्रामसौंदर्य मात्र या गावाने अजूनही जरासे जपलेले आहे. मुंबई-कोलकाता या राष्ट्रीय महामार्गावरील हे गाव आपल्या "अजीबोगरीब" नावाने या महामार्गाने जाणा-या येणा-यांना मोहवून घेते व किमान चहा तरी घ्या म्हणून प्रवाशांना(!) खुणावते.         अशी ही आमची...

◇तसं पाहिलं तर या पोस्ट ला काहीच महत्त्व नाही...!◇ ¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤▪▪▪¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤¤      1 )कोणताही ग्रंथ न वाचताच ऐकीव माहितीवरून त्या ग्रंथातील तथाकथित लिखाणावर बुद्धीभ...

□आय लव्ह यू...□ ~~~~~~~~~~~~       1966च्या दिवाळीच्या सुटीनंतर आमच्या बोरकन्हार या गावातील वर्ग 06 ची मान्यता शिक्षण विभागाने काढून घेतली. त्यामुळे दिवाळीनंतर आम्ही 03 किमी वरील जवळच्या...

*निसर्ग-नियम आणि संयम व अनिर्बंध उच्छृंखलता* ---------------------------------------------------------------       एका मराठी वर्तमान पत्राच्या युवा पुरवणीत नुकताच एक लेख वाचण्यात आला. त्या लेखातील पहिलेच काही परिच्छेद असे......

" हृदयाचे डोळे उघडून....." (जंगलगाथा) -------------------------- ----------------       माझा एक अष्टपैलू साहित्यिक मित्र मुंबईत राहतो. मूळचा गाववासी असून अजूनही तो "गावाच्या भूमीचा वास" संपूर्ण व्यक्तिमत्वात भरून ...

*काही अर्ज : साचलेले.* ~~~~~~~~~~~~~~~ साचलेले सारे अर्ज ठेवले कच्च्या घागरीत मातीच्या आणि पेटवून दिली मग भट्टी कुंभाराच्या आव्याची. □ सारे अर्ज झाले तबदील सोन्याच्या सुफल शिक्क्यात ...

■कावळा हागता.....!■ ~~~~~~~~~~~~~        पुण्याहून त्यावेळी प्रकाशित होत असलेल्या व डाॅ.आनंद यादव संपादक असलेल्या "विचार भारती" या नियतकालिकाच्या मार्च-एप्रिल-1988 च्या अंकात प्रकाशित माझ्या एका लघु-टिपणात मी व्यक्त केलेले विचार आज अचानक तीव्रतेने स्मरण-जागृत झाले. याला निमित्त ठरला प्रफुल्ल शिलेदार द्वारे संपादित "युगवाणी" च्या ऑनोडि-2018 अंकात प्रकाशित श्री.सुधीर रसाळ यांचा "गो.वि.करंदीकरांची समीक्षा" हा अतिशय महत्वपूर्ण लेख!       या संदर्भ-श्रीमंत लेखात रसाळ यांनी करंदीकरांचे साहित्य-समीक्षा विषयक मत/विचार (भाष्य) उद्घृत केलेले आहेत. एकंदरीत हा लेख माझ्या दृष्टीने एकूणच मराठी साहित्य व त्याची समीक्षा या संदर्भात अतिशय महत्वाचा तथा मैलाचा दगड ठरावा असा झाला आहे. या लेखाबद्दल मी शिलेदारजी व रसाळजी यांचा कृतज्ञ आहे/राहीन.        सदरील लेखात उद्घृत एक विधान मला माझ्या "त्या" प्रतिपादनाला पूरक वाटत असल्याने मी स्वाभाविकरित्या "प्रफुल्लि"त झालो. ते विधान असे -- "...ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि भौगोलिक पार...

"पोवारी/पंवारी/पवारी" बोली/भाषेविषयी : एक संक्षिप्त टिपण. ¤¤¤¤¤¤▪▪▪¤¤¤¤       पूर्व विदर्भातील झाडीपट्टीचे मुख्य जिल्हे म्हणजे भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर, गडचिरोली, नागपूर, वर्धा आणि जुन्या सी.पी.आणि बेरार मधील तथा आताच्या मध्यप्रदेशातील बालाघाट, सिवनी, छिंदवाडा, बैतुल ह्या जिल्ह्यात झाडीबोली खालोखाल बोलली जाणारी बोली/भाषा म्हणजे "पोवारी/पवारी" बोली/भाषा. (भाषाशास्त्रीय अभ्यासकांच्या अभ्यासासाठी सविनय सादर करण्यात येते की, पोवारी बोली ही कालक्रमाच्या प्रवाहात पोवारी, पंवारी, पवारी अशा भाषेच्या मूळ, प्राकृत, अपभ्रंश या संज्ञा/संकल्पना लेवून सुद्धा कमीजास्त प्रमाणात संबोधिली जाते.) ही बोली/भाषा आजही जिवंत असूून ही बोली बोलणाऱ्या पोवार/पंवार/पवार समाजाची लोकसंख्या विदर्भ, महाकोशल(मध्य प्रदेश), छत्तीसगढ या भागात एका ढोबळ अनुमानानुसार सुमारे 38-40 लक्ष असावी.          भारत सरकारच्या सर्वेक्षणानुसार हिंदी ची उपभाषा म्हणून पोवारी बोलीचा/भाषेचा उल्लेख भाषासूचीत केलेला आहे. त्यानुसार पोवारी बोलणा-या भाषकांचा क्रमांक 42 वा असून एक...