Lakhansingh Katre

*लखनसिंह कटरे का कलाविचार : व्यक्ति, अवकाश और अस्तित्व का अंतःसंवाद* (लखनसिंह कटरे : आत्मसंवादी कलादृष्टि) ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~      समकालीन मराठी और हिंदी वैचारिक लेखन में लखनसिंह कटरे (लखनपालसिंह कटरे) का साहित्य केवल साहित्यिक अभिव्यक्ति भर नहीं है, बल्कि वह एक संवेदनशील, बेचैन और सांस्कृतिक रूप से सजग मन का निरंतर आत्मसंवाद है। उनके लेखन में प्रशासन, न्याय, भाषा, लोकसंस्कृति, उपेक्षित समाज, अस्तित्व, प्रकृति, स्मृति और मनुष्य के अंतर्मन के बीच के संबंध अत्यंत सूक्ष्मता से खुलते जाते हैं। इसलिए उनका “कलाविचार” पारंपरिक सौंदर्यवादी सीमाओं में बंधा हुआ नहीं है, बल्कि जीवन के जटिल, रहस्यमय और विखंडित अनुभवों से निर्मित एक व्यापक चिंतन है।       कटरे की दृष्टि में कला केवल मनोरंजन, सजावट या रुचि की वस्तु नहीं है। वह मनुष्य के अस्तित्व का साक्षी स्वर है। उनके लेखन में कलानुभव समाज से अलग नहीं होता, बल्कि व्यक्ति की पीड़ा, विस्थापन, सांस्कृतिक असुरक्षा और भीतर के खालीपन का भाषिक रूप ही कला बन जाता है। यही कारण है कि उनके लेखन में “व्यक्ति” भीड़ में खोया हुआ ...

महाराष्ट्र विधान परिषद सदस्यपदी नामनिर्देशनाबाबत ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ भारतीय संविधानाच्या अनुच्छेद 171(5) अन्वये सादर सर्वंकष प्रस्ताव ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ प्रति,  मा. राज्यपाल महोदय,  राजभवन,  महाराष्ट्र राज्य,  मुंबई. विषय : भारतीय संविधानाच्या अनुच्छेद 171(5) अन्वये महाराष्ट्र विधान परिषद सदस्य म्हणून नामनिर्देशनाबाबत विनम्र प्रस्ताव. महोदय,       सविनय निवेदन असे की, भारतीय संविधानाच्या अनुच्छेद 171(5) नुसार राज्य विधान परिषदेमध्ये राज्यपालांकडून नामनिर्देशित करण्यात येणाऱ्या सदस्यांमध्ये “वाङ्मय, शास्त्र, कला, सहकारी चळवळ व समाजसेवा” या क्षेत्रांमध्ये विशेष ज्ञान अथवा व्यावहारिक अनुभव असलेल्या व्यक्तींचा समावेश अपेक्षित आहे. संविधानकर्त्यांचा उद्देश हा केवळ राजकीय प्रतिनिधित्व नसून समाजातील वैचारिक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक, सहकारी व सार्वजनिक जीवनात महत्त्वपूर्ण योगदान दिलेल्या व्यक्तींना विधिमंडळीन प्रक्रियेत स्थान देण्याचा आहे.      त्या अनुषंगाने, प्रस्तुत अर्जदार अ‍ॅड. लखनसिंह कटरे यांचे व्यक्तिमत्त्व व कार्य हे विशेषतः...

*अवगुणांचे गुणगान आणि करंटेपणाची संस्कृती : समर्थांच्या ओवीतून आधुनिक मनुष्याचा शोध*                   @अ‍ॅड.लखनसिंह कटरे, ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ “सकल गुणांमध्यें अवगुण । आपले अवगुण वाटती गुण । मोठें पाप करंटपण । चुकेना कीं ।।”  (दशक 19, समास 8, ओवी 8)        समर्थ रामदास यांच्या श्रीदासबोध मधील ही ओवी केवळ नैतिक उपदेश नाही; ती मानवी मनोविज्ञानाचे अत्यंत सूक्ष्म, भीषण आणि आजच्या काळात अधिकच लागू पडणारे विश्लेषण आहे. माणूस जेव्हा स्वतःच्या अवगुणांनाच गुण समजू लागतो, तेव्हा त्याचा नैतिक अध:पात सुरू होतो. पण त्याहून धोकादायक अवस्था ती असते, जेव्हा त्याला त्या अध:पाताचे भानही राहत नाही. समर्थांनी त्यालाच “करंटपण” म्हटले आहे.       आजच्या उत्तर-आधुनिक, सत्त्योत्तरीय बाजारकेंद्री, प्रतिमाप्रिय आणि स्वार्थप्रधान समाजात ही ओवी अधिकच भयावहपणे खरी वाटते. कारण आता अवगुण लपवले जात नाहीत; उलट त्यांचे सार्वजनिक प्रदर्शन केले जाते. खोटेपणा “व्यवहारकुशलता” ठरतो, संधीसाधूपणा “प्रॅक्टिकल बुद्धिमत्ता” ठरते, बेशरम आ...

*मराठी नियतकालिकांचे अपमृत्यू : कंपूशाही, अहंकार आणि वाचकद्रोहाचे सांस्कृतिक राजकारण* @ॲड. लखनसिंह कटरे ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~       मी सुमारे १९६८ पासून मराठी नियतकालिकांचा सातत्यपूर्ण वर्गणीदार वाचक आहे. 'ललित'पासून सुरू झालेला हा प्रवास सत्यकथा, अभिरुची, वाङ्मयशोभा, मनोरा, आलोचना, पंचधारा, मराठी साहित्य पत्रिका, मराठी संशोधन पत्रिका, युगवाणी, अनुष्टुभ, कविता-रती, कविताश्री, अंतर्नाद, उगवाई अशा अनेक नियतकालिकांतून पुढे गेला. या प्रवासात मी केवळ वाचक म्हणून नव्हे, तर एक निरीक्षक म्हणूनही मराठी साहित्यविश्वाकडे पाहत राहिलो. आणि त्या निरीक्षणातून मला वेळोवेळी एक कठोर निष्कर्ष काढावा लागला की — काही तथाकथित प्रतिष्ठित मराठी नियतकालिकांनी आपल्या अपमृत्यूची बीजे स्वतःच स्वतःच्या पोटात पेरून ठेवली होती.      विशेष म्हणजे, या संदर्भातील माझे आकलन किंवा भविष्यसूचना मी संबंधित नियतकालिकांच्या संपादक, प्रकाशक, संचालक, मालकांना वेळोवेळी कळविलेल्या आहेत. अजूनही तो पत्रव्यवहार माझ्याकडे सुरक्षित आहे. त्यामुळे मी आज जे काही लिहित आहे, ते नंतरचे शहाणपण नसून दीर्घका...