Lakhansingh Katre

*भूमिका : एक आत्मनिवेदनात्मक आकलन*  — *[स्वतंत्र विचार, वैचारिक स्वायत्तता आणि नैतिक बांधिलकीचा शोध]* ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~      “भूमिका ही केवळ आपण कोणत्या बाजूने उभे आहोत, याची घोषणा नसते; तर आपण कोणत्या विवेकाच्या आधारे उभे आहोत, याची नैतिक साक्ष असते.” *१. भूमिका : एका संकल्पनेचा अंतर्मुख शोध*       ‘भूमिका’ हा शब्द मी जेव्हा जेव्हा उच्चारतो, तेव्हा तेव्हा त्याच्या अर्थविश्वातील बहुआयामी गुंतागुंत मला नव्याने अस्वस्थ करते. कारण माझ्या दृष्टीने भूमिका ही केवळ एखाद्या विषयावर मत व्यक्त करण्याची, एखाद्या घटनेवर प्रतिक्रिया देण्याची किंवा एखाद्या विचारसरणीच्या समर्थनार्थ उभे राहण्याची सामान्य क्रिया नाही. भूमिका ही माणसाच्या विचारविश्वाची, विवेकबुद्धीची, नैतिक जाणिवेची, सामाजिक बांधिलकीची आणि आत्मभानाची एकत्रित अभिव्यक्ती आहे.       माणूस काय बोलतो, यापेक्षा तो का बोलतो; तो कोणत्या बाजूने उभा राहतो, यापेक्षा कोणत्या वैचारिक व नैतिक अधिष्ठानावर उभा राहतो; आणि तो एखाद्या विचाराचे समर्थन करतो, यापेक्षा त्या विचाराची चिकित्सा करण्याच...

महाराष्ट्र विधान परिषद सदस्यपदी नामनिर्देशनाबाबत ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ भारतीय संविधानाच्या अनुच्छेद 171(5) अन्वये सादर सर्वंकष प्रस्ताव ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ प्रति,  मा. राज्यपाल महोदय,  राजभवन,  महाराष्ट्र राज्य,  मुंबई. मार्फत :  मा.मुख्यमंत्री महोदय, महाराष्ट्र राज्य,  मंत्रालय, हुतात्मा राजगुरु चौक,  मादाम कामा रोड, मुंबई - 4000032,  विषय : भारतीय संविधानाच्या अनुच्छेद 171(5) अन्वये महाराष्ट्र विधान परिषद सदस्य म्हणून नामनिर्देशनाबाबत विनम्र प्रस्ताव. महोदय,       सविनय निवेदन असे की, भारतीय संविधानाच्या अनुच्छेद 171(5) नुसार राज्य विधान परिषदेमध्ये राज्यपालांकडून नामनिर्देशित करण्यात येणाऱ्या सदस्यांमध्ये “वाङ्मय, शास्त्र, कला, सहकारी चळवळ व समाजसेवा” या क्षेत्रांमध्ये विशेष ज्ञान अथवा व्यावहारिक अनुभव असलेल्या व्यक्तींचा समावेश अपेक्षित आहे. संविधानकर्त्यांचा उद्देश हा केवळ राजकीय प्रतिनिधित्व नसून समाजातील वैचारिक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक, सहकारी व सार्वजनिक जीवनात महत्त्वपूर्ण योगदान दिलेल्या व्यक्तींना विधिमंडळीन प्र...

*लखनसिंह कटरे का कलाविचार : व्यक्ति, अवकाश और अस्तित्व का अंतःसंवाद* (लखनसिंह कटरे : आत्मसंवादी कलादृष्टि) ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~      समकालीन मराठी और हिंदी वैचारिक लेखन में लखनसिंह कटरे (लखनपालसिंह कटरे) का साहित्य केवल साहित्यिक अभिव्यक्ति भर नहीं है, बल्कि वह एक संवेदनशील, बेचैन और सांस्कृतिक रूप से सजग मन का निरंतर आत्मसंवाद है। उनके लेखन में प्रशासन, न्याय, भाषा, लोकसंस्कृति, उपेक्षित समाज, अस्तित्व, प्रकृति, स्मृति और मनुष्य के अंतर्मन के बीच के संबंध अत्यंत सूक्ष्मता से खुलते जाते हैं। इसलिए उनका “कलाविचार” पारंपरिक सौंदर्यवादी सीमाओं में बंधा हुआ नहीं है, बल्कि जीवन के जटिल, रहस्यमय और विखंडित अनुभवों से निर्मित एक व्यापक चिंतन है।       कटरे की दृष्टि में कला केवल मनोरंजन, सजावट या रुचि की वस्तु नहीं है। वह मनुष्य के अस्तित्व का साक्षी स्वर है। उनके लेखन में कलानुभव समाज से अलग नहीं होता, बल्कि व्यक्ति की पीड़ा, विस्थापन, सांस्कृतिक असुरक्षा और भीतर के खालीपन का भाषिक रूप ही कला बन जाता है। यही कारण है कि उनके लेखन में “व्यक्ति” भीड़ में खोया हुआ ...

*अवगुणांचे गुणगान आणि करंटेपणाची संस्कृती : समर्थांच्या ओवीतून आधुनिक मनुष्याचा शोध*                   @अ‍ॅड.लखनसिंह कटरे, ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ “सकल गुणांमध्यें अवगुण । आपले अवगुण वाटती गुण । मोठें पाप करंटपण । चुकेना कीं ।।”  (दशक 19, समास 8, ओवी 8)        समर्थ रामदास यांच्या श्रीदासबोध मधील ही ओवी केवळ नैतिक उपदेश नाही; ती मानवी मनोविज्ञानाचे अत्यंत सूक्ष्म, भीषण आणि आजच्या काळात अधिकच लागू पडणारे विश्लेषण आहे. माणूस जेव्हा स्वतःच्या अवगुणांनाच गुण समजू लागतो, तेव्हा त्याचा नैतिक अध:पात सुरू होतो. पण त्याहून धोकादायक अवस्था ती असते, जेव्हा त्याला त्या अध:पाताचे भानही राहत नाही. समर्थांनी त्यालाच “करंटपण” म्हटले आहे.       आजच्या उत्तर-आधुनिक, सत्त्योत्तरीय बाजारकेंद्री, प्रतिमाप्रिय आणि स्वार्थप्रधान समाजात ही ओवी अधिकच भयावहपणे खरी वाटते. कारण आता अवगुण लपवले जात नाहीत; उलट त्यांचे सार्वजनिक प्रदर्शन केले जाते. खोटेपणा “व्यवहारकुशलता” ठरतो, संधीसाधूपणा “प्रॅक्टिकल बुद्धिमत्ता” ठरते, बेशरम आ...

*मराठी नियतकालिकांचे अपमृत्यू : कंपूशाही, अहंकार आणि वाचकद्रोहाचे सांस्कृतिक राजकारण* @ॲड. लखनसिंह कटरे ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~       मी सुमारे १९६८ पासून मराठी नियतकालिकांचा सातत्यपूर्ण वर्गणीदार वाचक आहे. 'ललित'पासून सुरू झालेला हा प्रवास सत्यकथा, अभिरुची, वाङ्मयशोभा, मनोरा, आलोचना, पंचधारा, मराठी साहित्य पत्रिका, मराठी संशोधन पत्रिका, युगवाणी, अनुष्टुभ, कविता-रती, कविताश्री, अंतर्नाद, उगवाई अशा अनेक नियतकालिकांतून पुढे गेला. या प्रवासात मी केवळ वाचक म्हणून नव्हे, तर एक निरीक्षक म्हणूनही मराठी साहित्यविश्वाकडे पाहत राहिलो. आणि त्या निरीक्षणातून मला वेळोवेळी एक कठोर निष्कर्ष काढावा लागला की — काही तथाकथित प्रतिष्ठित मराठी नियतकालिकांनी आपल्या अपमृत्यूची बीजे स्वतःच स्वतःच्या पोटात पेरून ठेवली होती.      विशेष म्हणजे, या संदर्भातील माझे आकलन किंवा भविष्यसूचना मी संबंधित नियतकालिकांच्या संपादक, प्रकाशक, संचालक, मालकांना वेळोवेळी कळविलेल्या आहेत. अजूनही तो पत्रव्यवहार माझ्याकडे सुरक्षित आहे. त्यामुळे मी आज जे काही लिहित आहे, ते नंतरचे शहाणपण नसून दीर्घका...

*इतिहास : तटस्थता का आदर्श और कुटिलता की वास्तविकता* ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~       मनुष्य ने अपने अतीत को सुरक्षित रखने के लिए “इतिहास” की संकल्पना विकसित की। इतिहास केवल घटनाओं का लेखा-जोखा नहीं है; वह स्मृतियों की राजनीति है, सत्ता का प्रतिबिंब है और कई बार सत्ता का साधन भी बन जाता है। इसलिए “इतिहासकार तटस्थ और निष्पक्ष होना चाहिए” यह आदर्श भले स्वीकार किया गया हो, लेकिन व्यवहार में यह आदर्श अक्सर टूटता हुआ दिखाई देता है। इसके विपरीत, कुटिल उद्देश्यों, पूर्वाग्रहों, सत्ताधारी विचारधाराओं और सांस्कृतिक वर्चस्व के आधार पर इतिहास को “गढ़ा” या “बिगाड़ा” गया है—यह वास्तविकता अधिक स्पष्ट रूप से सामने आती है। *१. तटस्थता का आदर्श : एक सैद्धांतिक ढांचा*          इतिहास-लेखन में तटस्थता (objectivity) की अवधारणा विशेष रूप से 19वीं शताब्दी में पश्चिमी चिंतन परंपरा में प्रमुख हुई। यह अपेक्षा की गई कि इतिहासकार “जैसा वास्तव में हुआ” वैसा ही प्रस्तुत करे। लेकिन यहीं एक मूल प्रश्न उठता है—क्या घटनाओं को पूरी तरह समझकर वैसा ही...