मराठी नियतकालिकांचे अपमृत्यू : कंपूशाही, अहंकार आणि वाचकद्रोहाचे सांस्कृतिक राजकारण*

*मराठी नियतकालिकांचे अपमृत्यू : कंपूशाही, अहंकार आणि वाचकद्रोहाचे सांस्कृतिक राजकारण*

@ॲड. लखनसिंह कटरे

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

      मी सुमारे १९६८ पासून मराठी नियतकालिकांचा सातत्यपूर्ण वर्गणीदार वाचक आहे. 'ललित'पासून सुरू झालेला हा प्रवास सत्यकथा, अभिरुची, वाङ्मयशोभा, मनोरा, आलोचना, पंचधारा, मराठी साहित्य पत्रिका, मराठी संशोधन पत्रिका, युगवाणी, अनुष्टुभ, कविता-रती, कविताश्री, अंतर्नाद, उगवाई अशा अनेक नियतकालिकांतून पुढे गेला. या प्रवासात मी केवळ वाचक म्हणून नव्हे, तर एक निरीक्षक म्हणूनही मराठी साहित्यविश्वाकडे पाहत राहिलो. आणि त्या निरीक्षणातून मला वेळोवेळी एक कठोर निष्कर्ष काढावा लागला की — काही तथाकथित प्रतिष्ठित मराठी नियतकालिकांनी आपल्या अपमृत्यूची बीजे स्वतःच स्वतःच्या पोटात पेरून ठेवली होती.

     विशेष म्हणजे, या संदर्भातील माझे आकलन किंवा भविष्यसूचना मी संबंधित नियतकालिकांच्या संपादक, प्रकाशक, संचालक, मालकांना वेळोवेळी कळविलेल्या आहेत. अजूनही तो पत्रव्यवहार माझ्याकडे सुरक्षित आहे. त्यामुळे मी आज जे काही लिहित आहे, ते नंतरचे शहाणपण नसून दीर्घकाळाच्या वाचन-अनुभवातून आलेले निरीक्षण आहे.

      सत्यकथाच्या जानेवारी १९४५ च्या अंकात श्रीपुंनी एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण विधान केले होते — “नवे विषय, नवे तंत्र, नवी कथाशैली, नव्या धर्तीचे वातावरण आणि व्यक्तिरेखा इत्यादी नावीन्य असलेल्या लेखनाचे स्वागत प्रथम होईल.” हे विधान ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे आहे. पण प्रश्न असा आहे की, या ‘नवे, नवीन, नावीन्य’ या संकल्पनांना काळानुसार बदलू द्यायची तयारी त्या नियतकालिकांच्या व्यवस्थापनात होती काय? की ‘नावीन्य’ हेदेखील काही विशिष्ट मंडळींच्या मालकीचे सांस्कृतिक मक्तेदारीपत्र बनून गेले होते?

     कारण वास्तव असे आहे की, मराठीतील अनेक नियतकालिकांनी ‘नावीन्य’ या शब्दाचेच एक बंदिस्त आणि कप्पेबंद सांस्कृतिक राजकारण तयार केले. त्याच त्या लेखकांचे लिखाण, त्याच त्या विचारधारा, त्याच त्या समीक्षापद्धती, त्याच त्या भाषिक लकबी — आणि त्यालाच ‘दर्जेदार साहित्य’ म्हणून प्रमाणपत्रे वाटली गेली. परिणामी नियतकालिके ही साहित्याची खुली लोकशाही व्यासपीठे न राहता विशिष्ट टोळ्यांची, कंपूंची आणि परस्पर प्रशंसक मंडळांची बंदिस्त वसाहत बनत गेली.

     या कंपूशाहीचे सर्वांत मोठे बळी ठरले ते वाचक आणि नवोदित लेखक. कारण वाचकाला साहित्याचा सहनिर्माता न मानता त्याला एकप्रकारचा आज्ञाधारक ‘शिष्य’ समजले गेले. त्याने काय वाचावे, कोणाला मोठा लेखक मानावे, कोणती शैली आधुनिक आणि कोणती मागास समजावी — हे जणू काही काही संपादकीय पुरोहितांनी ठरवून टाकले होते.

      त्याहूनही गंभीर बाब म्हणजे, स्वतःच्या भूगोलातून, बोलीभाषेतून, ग्रामीण अनुभवातून किंवा उपेक्षित सामाजिक वास्तवातून लिहिणाऱ्या लेखकांकडे बहुधा तुच्छतेने पाहिले गेले. त्यांचे लिखाण ‘ओबडधोबड’, ‘बाळबोध’, ‘अप्रमाण’, ‘अपरिपक्व’, ‘पूर्वसुरींच्या पठडीतील नाही’ अशा मानभावी शेर्‍यांनी नाकारले गेले. प्रत्यक्षात समस्या त्या लेखकांच्या लिखाणात नव्हती; समस्या त्या नियतकालिकांच्या संकुचित आणि आत्ममुग्ध संपादकीय दृष्टीत होती.

     मराठीतील काही नियतकालिकांनी स्वतःभोवती असा एक कृत्रिम अभिजातपणाचा किल्ला उभा केला की, त्या किल्ल्याबाहेरचे संपूर्ण वास्तवच जणू त्यांना असाहित्यिक वाटू लागले. ग्रामीण भूगोल, बोलीभाषा, नव्या सामाजिक हालचाली, उपेक्षितांचे अनुभव, नव्या पिढीचे सांस्कृतिक प्रश्न — या सगळ्यांकडे त्यांनी बहुधा संशयाने किंवा उपहासाने पाहिले. परिणामी वाचक हळूहळू दूर गेला.

      पण गंमत अशी की, वाचक दूर का गेला याचे आत्मपरीक्षण करण्याऐवजी दोष मात्र वाचकालाच दिला गेला. “वाचकच उरले नाहीत”, “वाचनसंस्कृती नष्ट होते आहे”, “दर्जेदार लेखक मिळत नाहीत”, “मराठी माणसालाच मराठीची काळजी नाही” अशी कारणे पुढे करून स्वतःच्या संपादकीय अपयशावर पांघरूण घालण्याचा प्रयत्न केला गेला. वस्तुस्थिती अशी होती की, अनेक नियतकालिकांनीच वाचकाला परका केले होते.

      वाचकाला सतत एकाच कंपूचे, त्याच त्याच नावांचे आणि त्याच त्या सांस्कृतिक अभिजनतेचे पारायण किती दिवस करायचे? वाचकालाही स्वतःचे अनुभव, स्वतःची भाषा, स्वतःचे वास्तव साहित्यामध्ये दिसायला हवे असते. पण जेव्हा नियतकालिके लोकांपासून तुटतात, तेव्हा ती हळूहळू स्वतःच्या प्रतिध्वनीतच अडकून पडतात. शेवटी मग त्यांचे वाचक कमी होतात, वर्गण्या घटतात आणि एक दिवस ती नियतकालिके ‘अपमृत्यू’ला कवटाळतात.

      माझे हे आकलन सर्वांनाच लागू पडते असे नाही. काही सकारात्मक अपवाद निश्चितच आहेत. काही नियतकालिकांनी नव्या लेखकांना, नव्या भाषिक अभिव्यक्तींना आणि मतभिन्नतेलाही स्थान दिले. 

     *या संदर्भात मला 'साधना' साप्ताहिकचे संपादक विनोद शिरसाठ यांच्यासारखी काही सकारात्मक उदाहरणे विशेषत्वाने उल्लेखावीशी वाटतात. कारण त्यांनी नव्या लेखकांना, नव्या भाषिक अभिव्यक्तींना आणि नव्या विषयांना स्थान देण्याचा प्रयत्न केला. मतभिन्नतेलाही व्यासपीठ दिले. ही वृत्तीच कोणत्याही भाषेच्या सर्जनशील आरोग्यासाठी आवश्यक असते. म्हणूनच साधना साप्ताहिकचे संपादक विनोद शिरसाठ यांचे उदाहरण या संदर्भात मला विशेषत्वाने उल्लेखनीय वाटते.* 

      मराठी भाषेच्या भवितव्याबद्दल चर्चा करताना एक गोष्ट स्पष्टपणे मान्य करावी लागेल की, कोणत्याही भाषेच्या विकास-विनाशात तिच्या नियतकालिक संस्कृतीची भूमिका अत्यंत निर्णायक असते. नियतकालिके ही भाषेची प्रयोगशाळा असतात. पण प्रयोगशाळाच जर बंदिस्त, आत्ममुग्ध आणि कंपूकेंद्री झाली, तर त्या भाषेची सर्जनशील ऊर्जा क्षीण होऊ लागते.

      म्हणूनच आज मराठी भाषा मूमूर्षू होते आहे काय, असा प्रश्न विचारण्यापूर्वी मराठी नियतकालिक संस्कृतीने स्वतःचे आत्मपरीक्षण करणे अधिक आवश्यक आहे. कारण भाषेच्या ऱ्हासासाठी केवळ वाचकांना दोष देणे ही एक प्रकारची सांस्कृतिक पलायनवादाची भूमिका आहे.

      माझे हे टिपण काहींना कठोर, सडेतोड किंवा ‘अव्यापारेषु व्यापार’ वाटू शकते. तसे वाटल्यास त्रिवार क्षमस्व! पण जवळजवळ अर्धशतकाच्या वाचन-अनुभवातून आणि मराठी नियतकालिक संस्कृतीच्या जवळून झालेल्या परिचयातून जे काही प्रकर्षाने जाणवले, ते स्पष्टपणे मांडणे आवश्यक वाटले.

     कारण शेवटी प्रश्न काही नियतकालिकांच्या बंद पडण्याचा नाही; तर मराठी भाषेच्या सांस्कृतिक प्राणशक्तीचा आहे.

🙏🙏🙏

¤¤

@अ‍ॅड.लखनसिंह कटरे,

(17.02.2021)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~