अवगुणांचे गुणगान आणि करंटेपणाची संस्कृती : समर्थांच्या ओवीतून आधुनिक मनुष्याचा शोध

*अवगुणांचे गुणगान आणि करंटेपणाची संस्कृती : समर्थांच्या ओवीतून आधुनिक मनुष्याचा शोध*

                  @अ‍ॅड.लखनसिंह कटरे,

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

“सकल गुणांमध्यें अवगुण ।

आपले अवगुण वाटती गुण ।

मोठें पाप करंटपण ।

चुकेना कीं ।।” 

(दशक 19, समास 8, ओवी 8)

       समर्थ रामदास यांच्या श्रीदासबोध मधील ही ओवी केवळ नैतिक उपदेश नाही; ती मानवी मनोविज्ञानाचे अत्यंत सूक्ष्म, भीषण आणि आजच्या काळात अधिकच लागू पडणारे विश्लेषण आहे. माणूस जेव्हा स्वतःच्या अवगुणांनाच गुण समजू लागतो, तेव्हा त्याचा नैतिक अध:पात सुरू होतो. पण त्याहून धोकादायक अवस्था ती असते, जेव्हा त्याला त्या अध:पाताचे भानही राहत नाही. समर्थांनी त्यालाच “करंटपण” म्हटले आहे.

      आजच्या उत्तर-आधुनिक, सत्त्योत्तरीय बाजारकेंद्री, प्रतिमाप्रिय आणि स्वार्थप्रधान समाजात ही ओवी अधिकच भयावहपणे खरी वाटते. कारण आता अवगुण लपवले जात नाहीत; उलट त्यांचे सार्वजनिक प्रदर्शन केले जाते. खोटेपणा “व्यवहारकुशलता” ठरतो, संधीसाधूपणा “प्रॅक्टिकल बुद्धिमत्ता” ठरते, बेशरम आत्मप्रौढी “कॉन्फिडन्स” ठरते, आणि असंवेदनशीलता “प्रोफेशनलिझम” म्हणून गौरवली जाते.

     मी माझ्या “प्रशासन की सुशासन : एक पॅरेडाइम” या लेखात लिहिले होते की, “जेव्हा व्यवस्था नैतिकतेपेक्षा कार्यक्षमतेला अधिक महत्त्व देते, तेव्हा सुशासनाचे रूपांतर कुशासनात होऊ लागते.” हाच मुद्दा या ओवीच्या गाभ्यात आहे. कारण करंटपणा म्हणजे केवळ आर्थिक भ्रष्टाचार नव्हे; तर विवेकाचा भ्रष्टाचार होय. स्वतःच्या चुकीचे समर्थन करण्याची सवय म्हणजेच करंटपणाची सुरुवात.

      आजचा मनुष्य स्वतःला तपासत नाही; तो स्वतःचे मार्केटिंग करतो. आत्मपरीक्षणाची जागा आत्मप्रदर्शनाने घेतली आहे. पूर्वी माणूस “मी कसा आहे?” हा प्रश्न विचारत असे; आता तो “लोक मला कसे पाहतात?” हा प्रश्न विचारतो. म्हणूनच आज प्रतिमा हीच सत्य ठरते. समाजमाध्यमांनी तर या प्रवृत्तीला अधिक वैधता दिली आहे.

     आज एखादा व्यक्ती उद्धट असेल तर त्याला “रोखठोक” म्हटले जाते. एखादा निर्दयी असेल तर त्याला “डिसिजन मेकर” म्हटले जाते. एखादा स्वार्थी असेल तर त्याला “करिअर-ओरिएंटेड” म्हटले जाते. म्हणजेच भाषा सुद्धा आता अवगुणांना सन्माननीय पोशाख घालू लागली आहे. समर्थांची ओवी इथे अत्यंत समकालीन वाटते.

       मुळात प्रत्येक माणसामध्ये गुण आणि अवगुण दोन्ही असतात. पण सभ्यता म्हणजे आपल्या अवगुणांवर नियंत्रण ठेवण्याची प्रक्रिया. संस्कृती म्हणजे आत्मसंयम. आणि धर्म म्हणजे आत्मपरीक्षण. परंतु जेव्हा मनुष्य स्वतःच्या दोषांनाच योग्य ठरवू लागतो, तेव्हा त्याची अंत:करणशक्ती मरू लागते.

     महात्मा गांधी यांनी एकदा म्हटले होते की, “मनुष्याचा सर्वात मोठा शत्रू बाहेर नसतो; तो त्याच्या अंतर्मनात असतो.” हे अंतर्मन जेव्हा स्वार्थ, अहंकार, आत्मप्रशंषा आणि आत्ममोहाने व्यापले जाते, तेव्हा अवगुण सुद्धा गुणच वाटू लागतात.

       मी “रायटर ते ऑथर : लेखनाच्या सामाजिक अधिसत्तेचा प्रवास” या लेखात नमूद केले होते की, “सत्तेची सर्वात धोकादायक पद्धत ती असते, जी स्वतःच्या हिंसेलाच संस्कृती म्हणून स्वीकारायला समाजाला भाग पाडते.” हेच आज व्यापक पातळीवर घडताना दिसते. खोटे बोलणारा माणूस लाजत नाही; उलट तो अभिमानाने सांगतो की “मी व्यवहारात स्मार्ट आहे.”

       समर्थांचे “करंटपण” (करंटेपण) ही एक अत्यंत समाजशास्त्रीय संकल्पनासुद्धा आहे. करंट (करंटा) मनुष्य हा केवळ दुर्गुणी नसतो; तो आत्मवंचक असतो. तो स्वतःला फसवत असतो. आणि जो स्वतःलाच फसवतो, तो अखेरीस समाजालाही फसवतो. म्हणूनच करंटपणा ही वैयक्तिक नव्हे तर सामाजिक शोकांतिका आहे, असेच म्हणावे लागेल. 

   आज शिक्षण क्षेत्रातही हीच समस्या आहे. शिक्षण ज्ञानासाठी नसून प्रमाणपत्रासाठी झाले आहे. विद्यार्थी अभ्यासापेक्षा यशाच्या शॉर्टकटचा शोध घेतो. शिक्षक अध्यापनापेक्षा प्रतिमानिर्मितीत व्यस्त असतो. विद्यापीठे संशोधनापेक्षा रँकिंगच्या मोहात अडकतात. परिणामी, गुणवत्ता दुय्यम आणि दिखाऊपणा प्राथमिक ठरतो.

       राजकारणात तर अवगुणांचे उघडपणे गौरवीकरण केले जाते. पूर्वी भ्रष्टाचार लपवला जात असे; आता तो सामर्थ्याचे प्रतीक मानला जातो. गुंडगिरीला “जनाधार” म्हटले जाते. जातीय द्वेषाला “अस्मिता” म्हटले जाते. आणि अंधभक्तीला “निष्ठा” म्हणत लोकशाहीचा गळा घोटला जातो.

      धर्मक्षेत्रातही परिस्थिती फार वेगळी नाही. अध्यात्माचा बाजार झाला आहे. साधेपणाची जागा भपकेबाजपणाने घेतली आहे. भक्तीपेक्षा ब्रँडिंग मोठे झाले आहे. समर्थांनी ज्या विवेकाची शिकवण दिली, त्याच विवेकाला आज सर्वाधिक धोका निर्माण झाला आहे.

       खरे तर आत्मपरीक्षण ही भारतीय तत्त्वपरंपरेची मध्यवर्ती संकल्पना आहे. उपनिषदांपासून गौतम बुद्धांपर्यंत, आणि संत तुकाराम  पासून समर्थांपर्यंत सर्वांनी “स्व” ओळखण्यावर भर दिला. कारण ज्याला स्वतःचे दोष दिसतात, तोच खऱ्या अर्थाने विकसित होऊ शकतो.

       परंतु आधुनिक व्यवस्थेने माणसाला सतत स्पर्धेत ढकलले आहे. स्पर्धा माणसाला असुरक्षित करते, आणि असुरक्षित माणूस आत्मपरीक्षण टाळतो. कारण त्याला वाटते की, दोष मान्य करणे म्हणजे पराभव मान्य करणे. म्हणून तो स्वतःच्या प्रत्येक कृतीचे समर्थन करतो. हीच करंटपणाची आधुनिक मानसशास्त्रीय व्याख्या म्हणता येईल.

      मी एका लेखात लिहिले होते की, “मानवी सभ्यता ही तंत्रज्ञानाने नव्हे तर आत्मसंयमाने टिकते.” आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल माध्यमे, आर्थिक प्रगती — सर्व काही वाढत आहे; पण मनुष्याचे नैतिक आत्मभान कमी होत आहे. त्यामुळे विकास असूनही समाज अस्वस्थ आहे.

       समर्थांची ही ओवी म्हणूनच केवळ वैयक्तिक चारित्र्याचा प्रश्न उपस्थित करत नाही; ती संपूर्ण संस्कृतीच्या नैतिक आरोग्याचा प्रश्न उपस्थित करते. जेव्हा समाजातील बहुसंख्य लोक स्वतःच्या अवगुणांनाच गुण समजू लागतात, तेव्हा त्या समाजात विवेक, करुणा, न्याय आणि सत्य या मूल्यांचा ऱ्हास सुरू होतो.

      आज गरज आहे ती नव्या आत्मपरीक्षणाची. माणसाने स्वतःला पुन्हा विचारण्याची — मी जे करतो आहे ते खरोखर योग्य आहे का?

माझी बुद्धिमत्ता विवेकशील आहे की केवळ चतुर? माझे यश मानवी आहे की फक्त बाजारमूल्य असलेले?

      समर्थांच्या या ओवीतील “चुकेना कीं” हा शब्द विशेष महत्त्वाचा आहे. कारण इथे समस्या चुकण्यात नाही; समस्या चूक न मानण्यात आहे. माणूस अपूर्ण असणे स्वाभाविक आहे. पण स्वतःच्या अपूर्णतेलाच पूर्णत्व समजणे, हीच खरी शोकांतिका आहे.

       आजच्या काळात म्हणूनच समर्थ रामदासांचे हे चिंतन अधिक आवश्यक वाटते. कारण आधुनिक मनुष्याकडे माहिती प्रचंड आहे, पण आत्मज्ञान कमी आहे; साधने भरपूर आहेत, पण साधना नाही; यश आहे, पण अंत:शांती नाही.

      आणि म्हणूनच समर्थांची ही ओवी आजही आपल्या काळाच्या कपाळावर जळत्या अक्षरांनी लिहिलेली दिसते — माणसाचा सर्वात मोठा अवगुण म्हणजे त्याला स्वतःचा अवगुण दिसेनासा होणे!

¤

@अ‍ॅड.लखनसिंह कटरे,

बोरकन्हार(झाडीपट्टी)-441902,

जि.गोंदिया (विदर्भ-महाराष्ट्र)

(14/05/2026)

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~