अखिल भारतीय पवारी/पोवारी बोली साहित्य-कला-संस्कृती मंडळ : एक अस्फुट पैराडाईम (Paradigm)

*अखिल भारतीय पवारी/पोवारी बोली साहित्य–कला–संस्कृती मंडळ : एक अस्फुट पैराडाईम* (Paradigm)

            @ॲड.लखनसिंह कटरे.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

      राजा भोज आणि विक्रमादित्य यांचा व त्यांच्याशी निगडित असलेला वैभवशाली वैचारिक वारसा, आज आपल्या अस्तित्वाच्या खाणाखुणांसह जणू दडून असलेला एक अनमोल निधी आहे. आपल्याला त्याला फक्त स्मरणरंजनाची रत्ने मानून चालणार नाही; तर त्याचा वापर ‘चलन’ किंवा ‘भांडवल’ म्हणून, म्हणजे एक सक्रिय सांस्कृतिक कॅपिटल म्हणून करणे, ही काळाची अपरिहार्यता आहे. कोणत्याही समाजाचा वारसा जिवंत राहतो तो त्याच्या उपयोगातून, त्याच्या उत्क्रांतीतून आणि त्याच्या नवसृजनातून—फक्त गौरवकथांमधून नव्हे. म्हणूनच आज पोवार समाजाने स्वतःच्या ‘जात-संकल्पनेचा’ क्रिटिकल अभ्यास करणे, तिचे समाजशास्त्रीय, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि भाषावैज्ञानिक विश्लेषण करणे, आणि त्या अभ्यासाच्या आधारे नव्या पिढीत स्वाभिमान जागवणे, हे अत्यंत महत्त्वाचे ठरत आहे.

      आपला इतिहास उज्ज्वल होता, हा तथ्याधारित अभिमान आहे. परंतु इतिहासाचे उजाडलेले तेज आपल्या विद्यमान काळात कोणत्या रूपात उतरते, हे पाहण्याचे आव्हान आजच्या पिढीपुढे उभे ठाकले आहे. “असणे” पुरेसे नाही; तर “होणे” आवश्यक आहे. भूतकाळाचे अस्तित्व हा फक्त आधार आहे, दिशा नाही. दिशा आपणच घडवावी लागते. त्यासाठी सर्वंकष, सर्वसमावेशक अशी चळवळ उभी राहिली पाहिजे. ही चळवळ कागदी घोषणांची किंवा डिजिटल मोहिमांची नसून — मन, भाषा, संस्कृती, ज्ञान, सौंदर्य आणि राजकारण यांचा एकत्रित असा ज्ञानाधिष्ठित संघर्ष आहे.

      आज अनेक सामाजिक चळवळी डिजिटल माध्यमावर फुलतात आणि तेवढ्याच वेगाने कोमेजतात. पण आपण निर्माण करू पाहत असलेली चळवळ ही अल्पायुषी डिजिटल ‘उपस्थिती’ नसून, कालांतराने समाजाच्या सांस्कृतिक पायात मुरणारी एक भक्कम बदल-चळवळ आहे. पवारी/पोवारी बोली साहित्य–कला–संस्कृती मंडळ हे या प्रवासाचे केवळ एक ‘संघटन’ नाही; ते एक सांस्कृतिक स्पंदन आहे—ज्यात प्रत्येक पवार/पोवार व्यक्तीचे भागधारकत्व आहे.

      प्राचीन पवारी/पोवारी कला, लोकसंस्कृती, वेशभूषा, सांगीतिक लय, लोकगीतांच्या रचना, भाषेचे उच्चार-लयी-ताल, तसेच विस्मृतीत गेलेल्या लोककथांचे अवशेष—या सर्वांचा आपण शोध घेतो आहोत. हा शोध केवळ नॉस्टॅल्जिक नाही; तो वैज्ञानिक आहे. कारण भाषा ही एका समाजाच्या दीर्घ ऐतिहासिक अनुभवाची जैविक नोंद असते. पवारी/पोवारी बोलीत आजही शतकांपूर्वीच्या सांस्कृतिक स्थलांतरांचे, युद्धांचे, समाजसंरचनेतील बदलांचे, तसेच कृषीप्रधान आयुष्याच्या लयींचे खुणावणारे अवशेष जिवंत आहेत. हा भाषिक जीवाश्मकाळ उलगडणे, त्याला शास्त्रीय चौकटीत बसवणे, हा आमच्या मंडळाचा एक महत्त्वपूर्ण हेतू आहे.

      काल हा बदलाचा वाहक आहे. बदल ओळखणारा समाज जगतो, आणि बदल न ओळखणारा समाज इतिहासातच अडकून राहतो. ‘पोवार’ या शब्दसंकल्पनेचा उद्गम, तिच्या वाक्प्रचारांमध्ये आणि ध्वनीरचनेमध्ये झालेले बदल, भूप्रदेशानुसार निर्माण झालेले रूपांतर—या सर्वांचा अभ्यास केल्याशिवाय आपण आपली वर्तमान ओळख समजूच शकत नाही. म्हणूनच आमच्या मंडळाने भाषाशास्त्रीय व उच्चारशास्त्रीय अभ्यास अंगिकारला आहे. भाषेतील बदल हा नकारात्मक नाही; तर तो जीवनाच्या प्रवाहासारखा नैसर्गिक आहे. त्या प्रवाहाचे मर्म जाणून घेणे, हीच खरी पुढारलेपणाची खूण आहे.

      तथापि, कोणतीही चळवळ सुरू झाली की तिचा स्वभावच टीकेला आमंत्रित करणारा असतो. काहीजणांकडून डिजिटल माध्यमातून आमच्या कार्यावर अज्ञानमूलक टीका केली जाते, गैरसमज पसरवले जातात किंवा द्वेषपूर्ण कलाने वाक्यात वाक्ये जोडली जातात. परंतु आम्ही त्याला रोखठोक स्वीकारतो—आणि त्याचे मनोमन स्वागतही करतो. कारण टीका ही प्रगतीचे औषध आहे. संतवाणी सांगते, “निंदकाचे घर असावे शेजारी.” निर्विष टीकेमुळे चळवळ ज्येष्ठ होते, प्रगल्भ होते, ती अशाच ‘कठोर’ आरशातून स्वतःकडे पाहत राहिल्यामुळे. आमच्या चुकाही असतील; चुका मान्य करण्याचे सामर्थ्य आणि त्यातून पुढे जाण्याचे धैर्य आम्ही आमच्या उद्दिष्टांत आधीच सामावले आहे.

      या सर्व प्रक्रियेतून एक मोठा विचार उमलतो—की बोलीचे पुनरुज्जीवन म्हणजे फक्त भाषिक तारण नाही, तर तो अस्तित्वाच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न आहे. एका भाषेवर धूळ बसली की त्या समाजाच्या आत्म्यावरही धूळ बसते. भाषा गमावली की स्मृती गमावते; स्मृती गमावली की ओळख गमावते. आणि ओळख गमावली की समाज कोणत्याही दिशेने वाहू लागतो, प्रवाहाला यथार्थ अशी दिशा नसते. म्हणूनच पवारी/पोवारी बोली ही केवळ साहित्यिक किंवा ऐतिहासिक विषयाची वस्तू नाही—ती एक अस्तित्वलय आहे, आणि तिचे संरक्षण म्हणजे एक जीवंत संस्कृतीचे संरक्षण करणेच होय.

      याचपद्धतीने कला आणि संस्कृती यांना नवसंजीवनी देणे आपले ध्येय आहे. फार पूर्वी पवारी/पोवारी समाजातील चित्रकला, हस्तकला, लोकनाट्य, वेशभूषा आणि नृत्ययोजनांनी एक स्वतंत्र शैली निर्माण केली होती. ही कला केवळ सौंदर्याच्या दृष्टीने नाही, तर सामाजिक व सांस्कृतिक बंधाचे प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाची होती. आज ती विस्मृतीत जात असली, तरी तिच्या सावलीत अद्यापही स्मृतींचे वारे वाहत आहेत. त्या स्मृती पुन्हा शोधून काढणे आणि नव्या पिढीच्या कल्पकतेशी जोडणे, हा आमचा ध्यास आहे.

      या संपूर्ण प्रवासाचे अंतिम ध्येय, सामाजिक, सांस्कृतिक तथा राजकीय (सुद्धा) सक्षमीकरणाकडे जाणारी सामूहिक वाटचाल—हे आहे. सामाजिक, शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक पुनर्जागरण हे राजकीय चेतना निर्माण करण्याची पहिली पायरी आहे. आणि वर्तमान युग हे लोकशाहीचे युग असल्याने या युगात सर्वंकष टिकाव धरण्यासाठी राजकारणाला डावलून चालणार नाही, हे आवर्जून लक्षात घेणे क्रमप्राप्त आहे. जो समाज स्वतःचे इतिहास, भाषा, संस्कृती विसरतो, तो राजकारणातही विस्मृतीकडेच ढकलला जातो. म्हणून आमची चळवळ केवळ सांस्कृतिक नाही; तिचा उगम जरी सांस्कृतिक असला तरी तिचा परिणाम सामाजिक आणि राजकीय उन्नतीकडे व पर्यायाने एकंदरीत सर्वंकष उन्नतीकडे नेणारा आहे.

      या साऱ्या प्रयत्नांचा उद्देश एकच—संपूर्ण समाजातील प्रत्येक भावंडाने या सांस्कृतिक महायज्ञात आपली यज्ञाहुती घालावी. ही चळवळ एखाद्या व्यक्तीची मालकी नाही, ती सामूहिक ओळखीची उभारणी आहे. उद्या पवारी-पोवारी बोली पुढे जाईल तर ती एखाद्या संघटनेमुळे नव्हे, तर सर्वांच्या सहभागामुळेच जाईल. आम्ही फक्त दिशा दाखवत आहोत; वाट साऱ्यांनी चालायची आहे.

      म्हणून या चळवळीला तुमची साथ, तुमचे शब्द, तुमचा अभिमान, तुमची कृती, आणि तुमचे योगदान—अगदी अल्प असले तरी—अत्यावश्यक आहे. कारण हे पुनरुज्जीवन फक्त भाषा वाचवण्याचे नाही, तर पिढ्यान्पिढ्यांच्या सांस्कृतिक वास्तव्याचे रक्षण करण्याचे आहे. आमचा हा ‘अल्पसा खटाटोप’ पुढील काळात समाजासाठी एक मोठा सांस्कृतिक दस्तऐवज ठरेल—अशी आमची प्रामाणिक आशा आहे.

¤¤

@ॲड.लखनसिंह कटरे, 

राष्ट्रीय अध्यक्ष, अखिल भारतीय पवारी (पोवारी) बोली साहित्य-कला-संस्कृती मंडळ, नागपूर. चलभाष : 7066968350.

[बोरकन्हार-441902, ता.आमगांव, 

जि.गोंदिया (विदर्भ-महाराष्ट्र)]

(02.12.2024)

~~~~~~~~~~~~||ॐ||~~~~~~~~~~~~~~~